|
|
Van cel tot
kitten
|
| |
|
|

Foto1 (4,5 dag): Dit stadium wordt
wel het klievingstadium genoemd want er vindt weinig
groeiplaats, er wordt alleen maar gedeeld (de vrucht groeit dus
nog niet). Wel neemt natuurlijk de hoeveelheid kernmateriaal
toe, want elke nieuw gevormde cel heeft een celkern De klomp
cellen bestaande uit blastomeren wordt blastomerula genoemd.
Vierdagen na de bevruchting zijn er ongeveer 30 cellen die een
bol vormen. Dit wordt demorula "moerbei"genoemd. De diameter is
nog vrijwel gelijk aan de diameter van de blastomerula. |
|

Foto 2 (6 dagen): Na een dag of 6 ontwikkeld zich de
zgn.
blastula door vorming van een holte, omringd door 60-80 cellen
die dan 0.6mm in doorsnede is. Deze holte vormt het begin van
wat later het spijsverteringskanaal zal zijn. De buitenste
cellen van de blastula worden trofoblast genoemd: deze cellen
vormen het begin van de placenta. Bij mensen vindt implantatie
van het embryo in de baarmoederwand plaats aan het eind van de
eerste week. Waarschijnlijk vindt de implantatie bij de kat tien
dagen na de ovulatie plaats (dus de geslaagde dekking). |
|

Foto 3 (8 dagen): De trofoblast cellen scheiden voor die tijd
een stof gonadotropine af, een hormoon dat verzekert dat het
baarmoederslijmvlies klaar is voor implantaties van de embryonen.
In elk geval zullen de embryonen zich genesteld hebben voor de
volgende zeer belangrijke fase:de gastrulatie. Gastrulatie is
een bijzonder proces. Verschillende zones van de blastula vouwen
zich en vormen drie min of meer onderscheidbare lagen: de
ectodermis, de endodermis en de mesodermis. |
|

Foto 4 (10 dagen): De ectodermis is de aanduiding voor de
buitenste cellen van het lichaam: de huid (epidermis) dus maar
ook het centraal zenuwstelsel is van ectodermale afkomst. De
endodermis zijn de cellen, die het spijsverteringskanaal
(zullen) vormen, het maag darmstelsel dus.
De mesodermis tenslotte zijn de cellen die spieren, skelet en
organen zullen vormen. De eerste mesodermale structuur die
gevormd zal worden is de chorda, de ruggengraat intussen gaat de
groei door en het embryo wordt eivormig. De afmeting is ongeveer
1.5 x 1 mm |
|

Foto 5 (12 dagen): Gastrulatie is een vitaal en kwetsbaar moment
in het leven van een embryo. In dit stadium begint het
genenmateriaal van het embryo zelf, tot uitdrukking te komen.
Voor die tijd werden processen voornamelijk gestuurd door
materiaal invloeden (dus van de moeder) via het materiaal in de
van moeder afkomstige ei -cel. Veel embryo's sterven af in dit
stadium door lethale (= dodelijke) combinaties van genen die of
niet functionerende, of defecte eiwitten produceren. In dit
stadium is het kattenembryo 1.5 x 1 mm. |
|
|
Foto 6 (13 dagen): In het volgende
stadium worden de organen aangelegd. De ectodermis vormt zich
tot een huid die het hele lichaam bedekt en er ontstaat een
verdikte plaat die tot een groeve vouwt: de neurale lijst.
Uiteindelijk wordt dit een buis die beneden de huidoppervlak
verzinkt en die zal differentiëren tot het centraal
zenuwstelsel. We zijn dan inmiddels al (of pas!) bij dag 13
gekomen. Er gebeurt iets verrassends: Concentraties van
mesodermaal weefsel"somieten"verschijnen aan weerszijde van de
neurale lijst waardoor het embryo gesegmenteerd wordt in
gelijkvormige structuren. |
|

Foto 7 (14 dagen): Het embryo is langwerpig van vorm en heeft
over de middenlijn een staaf vormige structuur, de notochord,
het eerste skeletelement (de ruggengraat in aanleg). Het aantal
somieten neemt toe. Dorsaal en caudaal (kop en staartzijde) zijn
nu goed te onderscheiden, er is al een staartje. De endodermis
wordt gevouwen als een buisachtige structuur, het begin van het
maag -darmstelsel. Er ontstaat ook een primitieve bloedsomloop. |
|

Foto 8 (15 dagen): Met 15 tot 17 dagen is het kattenembryo 2-10
mm. De neurale buis sluit zich. Het hoofd is nu prominent
aanwezig en licht gebogen naar de caudale zijde van het embryo.
Er gebeurt weer iets verrassends: het embryo ontwikkelt
kieuwbogen, bij de kat vier in totaal. |
|

Foto 9 (17 dagen): Het primitieve maag darmstelsel is gereed en
er is een begin van een mond. In de keelholte achter de mond (de
slokdarm) ontstaan diepe groeven die tot het ectoderm rijken.
Later zullen deze weer verdwijnen maar mede door deze kieuwbogen
ontstaat de gedachte, dat elk embryo de evolutie even over doet.
Tegelijk ontwikkelen zich de kleine hersenen. |
|

Foto 10 (18 dagen): Het is al duidelijk waar ogen en oren komen.
We zijn dan voor het katje bij dag 18 na de conceptie. |
|
|
Foto 11 (18 dagen): en Foto 12
(19 dagen): Met dag 18-19 ontstaan er voorpootjes en
achterpootjes. Grote hersenen en de hersenstam zijn in aanleg al
aanwezig. Het embryo meet tussen de 7 en 18 mm, nek en staartje
zijn naar de romp toe gebogen. |
|
|
|

Foto 13 (21 dagen):
Nu gaat het hard, tot dag 21 gebeurt er het volgende: De voorste
kieuwboog (links en rechts) verdiept zich en vorm uiteindelijk
de gehoorgang. Het toekomstige oog is duidelijk gepigmenteerd en
er verdiept zich een gang voor het reukorgaan. De kleine
hersenen worden verdeeld door een groeve. De voorpoten zijn nu
onderverdeeld zoals ook bij de volwassen kat met inwendig een
skelet maar de achterpoten zijn nog primitieve uitsteeksels. De
staart verlengt en is naar het lichaam toe gekruld. Inwendig
differentiëren aderen voor de bloedsomloop en zenuwen. Ook zijn
strottenhoofd, bronchiën en longen te onderscheiden. Slokdarm,
maag en darm worden gevormd. Pancreas, schildklier, nieren en
lever worden tevens aangelegd. Aan de rugzijde vormen zich
wervels. De primitieve ruggengraat loopt door tot in de staart.
Ook het genitaal stelsel is al primitief aanwezig.
Het embryo meet nu10-24 mm. Het zal duidelijk zijn dat vooral in
het vroege stadium, zeer voorzichtig moet worden omgegaan met
mogelijk schadelijke stoffen. Inenting met levend (geattunueerd)
virus kan de vrucht beschadigen en ook het gebruik van b.v.
middelen tegen schimmel kan schadelijk zijn. Antibiotica wordt
alleen toegediend als dat strikt nodig is. Met name Baytril is
niet aan te raden. Uiteraard gaat het leven van de poes voor het
leven van de kittens en uiteraard wordt de poes alleen gedekt
als ze 100% gezond is maar ook zwangere poezen kunnen ziek
worden. In middels is vaak aan de moederpoes al te zien, dat ze
zwanger is: haar tepels worden iets groter en krijgen een meer
roze kleur dan daarvoor. Na 21 dagen kan een ervaren persoondoor
palpatie (dit is een manier van voorzichtig, tastend voelen)
vaststellen dat de poes zwanger is. In dit stadium zijn de
vruchtjes nog zo klein (ten grootte van een flinke erwt), dat ze
onderling te onderscheiden, en dus te tellen zijn. Sommige
poezen krijgen last van ochtendmisselijkheid als gevolg van de
hormonale veranderingen in hun lichaam. |
|

Foto 14 (22 dagen): De volgende dagen (21-23 dagen) wordt de
bovenlip gevormd en beginnen zich oogleden te vormen. Er vormt
zich een oorschelp. Aan het eind van de poten zijn de tenen te
onderscheiden als een waaier van donker materiaal tegeneen
lichtere achtergrond. De genitaliën ontwikkelen zich verder.
Binnen in differentiëren het skelet en de spieren verder en
worden o.a. de ribben gevormd. Het skelet dat gevormd wordt
bestaat nog uit kraakbeen. De bek ontwikkelt zich, tong en
verhemelte ontstaan. Schildklier¸ bijschildklier en hart
ontwikkelen zich en een orgaan dat de meeste mensen hoogstens
uit de fijne keuken kennen als "zwezerik". De gangbare
biomedische naam van zwezerik is thymus. Deze ligt in de
borstkas tussen het borstbenen het hart. De thymus heeft een
centrale functie in het immuun stelsel, de thymus is
verantwoordelijk voor de productie van de zogenaamde T- cellen.
Als bij pasgeboren dieren de thymus ontbreekt produceren
ze nauwelijks antistoffen en zijn dus zeer gevoelig voorinfecties
maar als bij dieren (muizen) experimenteel de thymus wordt
weggenomen als ze enkele dagen oud zijn, dan treden deze
problemen veelminder op:de lymfocyten die in de thymus
geproduceerd worden en naar de milt en lymfeklieren trekken,
hebben waarschijnlijk dan reeds de nodige informatie voor wat
lichaamvreemd is doorgegeven aan milt en lymfeklier. Het embryo
is nu 13-30 mm |
|

Foto 15 (25 dagen): Met 23-25 dagen
beginnen de tenen van de voorpoot, die al wel zichtbaar waren
maar nog als een klomp aan elkaar zaten zich van elkaar te
scheiden. Bij de achterpootjes, die wat achterlopen in
vergelijking met de voorpootjes, zijn de toekomstige tenen te
onderscheiden als een waaier van donker materiaal tegen een
lichtere achtergrond, net als eerder gebeurde bij de
voorpootjes. Nieren, bijnieren en geslachtsorganen
differentiëren zich verder. In de primitieve ruggengraat zijn
grijze en witte massa gescheiden en omgeven door een vlies.
Grijze massa bestaat voornamelijk uit zenuwcellen. De grijze
kleur is afkomstig van de kernen van die cellen. Witte massa
bestaat uit langgerekte zenuwvezels die een witte vettige stof
bevatten"myeline". Deze witte massa omkleedt de grijze massa in
de ruggengraat. Zenuwuitlopers en zenuwknopen (ganglia)
differentiëren zich. In de kop ontwikkelen zich de kaken,
verhemelte tong en de speekselklieren. In de hersenen ontstaat
de hypofyse, een belangrijk orgaan dat een aantal verschillende
hormonen produceert: Vasopressine, dat betrokken is bij de
waterhuishouding van het lichaam, Oxytocine, dat een rol speelt
bij de geboorte en daarna bij de melkgift en dan nog een aantal
hormonen die betrokken zijn bij deregulatie van andere klieren:
schildklierstimulerend hormoon (TSH), bijnierschorsstimulerend
hormoon:(ACTH), het follikelstimulerend hormoon: (FSH) en
luteïniserend hormoon: (LH) die beide op de geslachtklieren
werken. Daarnaast geeft de hypofyse nog groeihormoon af dat
een zeer belangrijke sturende rol vervult bij zowel de groei
(van het jonge dier) als bij de stofwisseling. |
|
Foto 16 (28 dagen): Stadium 25-28 dagen 21-40 mm. In dit
stadium zijn de embryo's in feite al bijna complete mini
katjes en spreek men liever van foetussen. Alles groeit nog
verder uit en differentieert nog meer. Het kopje ontwikkelt
wangen, kin, neus en mond. Het gebied waar de navel wordt
gereduceerd, het buikvlies (peritonium), longvlies (pleuropericardiaal
membraan) en het middenrif ontstaan. De handwortelbeentjes,
de tenen en de ribben zijn nog steeds kraakbeenachtig maar
beginnen te verkalken. De tanden worden gevormd (verborgen
in de kaak). |
|
Foto 17 (32 dagen): Er komt nu echtschot in, de foetussen
groeien nu ook hard en de meeste"onderdelen" zijn op hun
definitieve positie . In de fase 28-32 dagen zijn ze 25 tot
50 mm groot en wordt het moeilijk om het aantal foetussen
nog vast te stellen. Over de gevormde ogen groeit een
ooglid, er zijn kleine, driehoekige oortjes. Het binnenoor
begint zich te differentiëren tot de ingewikkelde structuur
waar het dier straks kan horen, het trommelvlies wordt
gevormd. Op een plaatje, lijkt de foetus in dit stadium al op
een poesje. De verbinding van diverse onderdelen die nog uit
kraakbeen bestonden en waar gewoon been hoort te komen gaat
door. De bronchiën differentiëren steeds meer.
Bijvrouwelijke foetussen vormt de baarmoeder zich. De al
aanwezige lever wordt "gelobd". Er ontstaat een blaas. Het
formaat van de foetus is nu 25-50 mm. |
|
Foto 18 (36 dagen): De foetussen blijven groeien, het
hoofdje is en blijft relatief groot. Moederpoes wordt nu
echt zichtbaar dikker, zeker als ze een meerling draagt. We
zitten nu in de periode 32-38 dagen. Het formaat van de
foetussen is nu 35-60 mm. De huid ligt glad aan, er zijn nog
geen haren. De uitwendige genitaliën ontstaan. Aan de tenen
ontstaan nagels. Het oog differentieert verder, er wordt (o.a.)
een iris gevormd. |
|
Foto 19 (38 dagen): Van dag 38 tot 44 differentieert de
huid. Deze wordt dikker en rimpelt. De oortjes worden groter
en het staartje wordt langer. Het binnenoor is gevormd, maar
nog van kraakbeen. De longblaasjes ontwikkelen zich. De
hypofyse wordt gelobd. In de darmen groeien darmvlokken. De
oogleden zijn compleet aanwezig, de ogen zijn gesloten. Het
embryo meet 50-80mm. |
|
Foto 20 (46 dagen): Met dag 44 meet het embryo 59-94 mm en
er komen haartjes, de foetus is bedekt met een fluweelachtig
laagje. Vanaf dag 48 ( 65-125mm) is de eventuele pigmentatie
zichtbaar. |
|
Foto 21 (60 dagen) en Foto 22 ( 63 dagen): Tenslotte het
eindstadium vanaf dag 58. Dit is het stadium, vlak voor
geboorte. Alle organen zijn voldoende volgroeid om de foetus
levensvatbaar te maken. Een normale bevalling vindt plaats,
tussen dag 59 en dag 69 na de conceptie. |
|
|
|
|
|
Voor dag 59 zullen kittens nog
niet levensvatbaar genoeg zijn om te overleven zonder speciale
medische hulp. Duurt een dracht langer dan 69 dagen, dan is het
goed om de dierenarts te consulteren. Als de poes het nemen van
haartemperatuur (rectaal) niet al te vervelend vindt, kunt u
elke ochtend haar temperatuur meten: 12 tot 24 uur voor de
bevalling daalt haar temperatuur van de normale waarde van 38.5
met een graad naar 37,5 graden Celsius. Een normale bevalling
begint met ontsluitings weeën. De poes zal wat slijm uit haar
vagina produceren maar misschien merkt u dat niet eens omdat ze,
als ze er met haar dikke buik nog bij kan, het zelf schoon zal
maken. Dit stadium kan tot 36 uur duren, voor al bij een primipare poes (= poes die voor het eerst werpt). Ernst wordt
het, als ze persweeën krijgt. Deze sterke contracties kunt u
goed voelen als u uw hand op haar buik legt. Het belangrijkste
dat u kunt doen veel poezen vinden het prettig als
u ze gezelschap houdt. Het eerste jong laat vaak het langst op
zich wachten. Raak niet te gauw in paniek. Houd vooral goed in
de gaten dat de moederpoes rustig blijft. Zolang de moeder niet
onrustig of paniekerig is, is er vaak niets aan de hand. Het is
altijd prettig, als u en de poes beiden onervaren zijn om steun
te krijgen van een ervaren fokker.
Bevallen is echter iets heel natuurlijks en meestal gaat het
goed. Het is wel verstandig om uw dierenarts op de hoogte te
stellen van de naderende blijde gebeurtenis. Als u veterinaire
hulp nodig zou hebben is het goed om te weten, wie u kunt bellen
(kittens komen graag 's nachts…)
Embryologie van de
huiskat
A.L. Leipoldt
Instituut voor ecologische en evolutionaire wetenschappen,
Leiden
Inleiding
Al begin
19de eeuw wisten biologen dat vroege ontwikkelingsstadia van de
verschillende klassen van gewervelde dieren veel op elkaar
lijken en dat de embryo's pas in een later stadium sterk van
elkaar gaan verschillen. Karl Ernst von Baer (1791-1876), de
meest vooraanstaande embryoloog van die dagen formuleerde op
grond van deze waarnemingen een aantal universele regels. De
bekendste is de wet van von Baer en luidt:"algemene kenmerken
die een soort deelt met de andere vertebraten verschijnen
vroeger in het embryo dan de kenmerken die specifiek zijn voor
de betreffende soort" (vertebraten zijn gewervelde dieren dus
o.a. vogels, reptielen, vissen, zoogdieren….).
Zo is de ontwikkeling van de ledematen in alle gewervelde dieren
in essentie gelijk en pas later in de ontwikkeling worden
verschillen duidelijk tussen vleugels,poten,armen en benen. Deze
overeenkomst in ontwikkeling was een van de verschijnselen die
Charles Darwin inspireerde tot het idee dat verschillende
diersoorten die o.a. op deze manier op elkaar lijken een
gemeenschappelijke afkomst hebben (The origin of species, 1859).
Embryologie is dus een interessant onderwerp. Vooral die
vergelijkende embryologie heeft al veel mensen geboeid.
Natuurlijk zijn embryo's van twee verschillende gewervelde
dieren in elk stadium van elkaar te onderscheiden alleen al
omdat hun DNA niet gelijk is. De waarnemingen van Darwin en von
Baer, dat deze embryo's tijdens hun prille ontwikkeling qua
vormgeving zo sterk op elkaar lijken is echter niet alleen
boeiend maar geeft ook stof tot nadenken vooral voor die mensen
die menen, dat er een levensgroot verschil is tussen mens en
(ander) dier.
Het begin van het tot stand komen van een embryo is natuurlijk de
coïtus, de paring. De kat is, anders dan bijvoorbeeld de mens een
geïnduceerde ovulatie, de eisprong(en) bij een kat vinden pas
plaats tijdens (en als gevolg van) de paring. Bij de paring
komen er miljoenen zaadcellen in de vagina van de poes maar
slechts een paar honderd bereiken de eileider. Bij een poes
komen dankzij de coïtus een of meereicellen vrij (dit noemt
men eisprong of ovulatie) die via de eileiders op "reis" gaan
naar de baarmoeder. De versmelting van eicel en zaadcel vind
plaats in de eileiders. Niet elke willekeurige zaadcel zal met
een poezen eicel versmelten, er vind een herkenning plaats zodat
slechts een zaadcel van een kater met de eicel van een poes een
bevruchte eicel (zygote) kan vormen. Als diersoorten erg op
elkaar lijken en als soorten dicht bij elkaar staan, kan een zygote gevormd worden waarvan de ouders tot verschillende
diersoorten behoren.
Hier gaan we het echter hebben over water met de zygote gebeurt
waarvan beide ouders behoren tot de diersoort Felis Domesticus.
Een zygote van een poes wordt niet zo snel gevormd als bij een
zoogdier dat onafhankelijk van de coïtusovuleert maar langer dan
ongeveer een etmaal, duurt het niet. Bij katten bleek, dat 20 tot
28 uur na de paring er zygotes (bevruchteicellen dus) van
gemiddeld 13 mm groot uit de eileiders te spoelen waren.
Na een succes volle bevruchting, is de eerste stap een
celdeling. Die ene bevruchte celsplits zich door een mitose in
twee cellen. Een mitose is een celdeling waarbij twee kopieën
ontstaan die elk dezelfde celkern hebben, genetisch zijn die
cellen dus gelijk aan elkaar. Bij poezen vindt de zeerste
deling 60 tot 68 uur na de coïtus plaats. Deze eerste cellen
worden blastomeren genoemd. Na deze eerste deling, wordt er elke
10-14 uur gedeeld. De deling wordt al gauw asynchroon, dus niet
elk cel deelt als een ander ook deelt. Bij diverse zoogdier
soorten is aangetoond,dat in het twee of vier cellig stadium
alle cellen nog volledig instaat zijn, om stuk voor stuk uit te
groeien tot een voldragen individu. De identieke "echte"
tweelingen bij mensen worden gevormd door het gescheiden raken
van de twee cellen na de allereerste deling. Zeer zeldzaam maar
het schijnt te gebeuren komt er een identieke vierling bij
mensen voor
Na het vier cellig stadium, zijn niet alle cellen meer "tot ipotent", een identieke (eeneiige)achtling zal dus niet
voorkomen. De delingen gaan verder, er komen steeds meer cellen.
|
Met dank aan http://www2.vetmed.uni-muenchen.de/anat1//english/2002_ck1.pdf
http://www.poezenbel.nl/malou/07celkitten.htm
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
| |
| |
|
|